Πρώτη Σερρών: Το έθιμο της Ντερβένας!

Στα πλαίσια της ανάδειξης του τοπικού μας εθίμου «Ντερβένες», ως μνημείο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO, αλλά και στην προσπάθεια της δημιουργίας του « Ανοιχτού Μουσείου Ντερβένας», ζητήθηκε από το Τοπικό Συμβούλιο Πρώτης να ετοιμάσει ένα κείμενο που θα παρουσιάζει αναλυτικά τις Ντερβένες.

Στο κάλεσμα ανταποκρίθηκαν οι

  • κ.κ. Γάλλος Γεώργιος,
  • Θεοδοσίου Κωνσταντίνος,
  • Κατζάρα Γεωργία,
  • Κοσλίδης Δημοσθένης,
  • Μπακάλη Ανδρονίκη
  • και Τσεχερίδου Θέλμα.

Το παρακάτω κείμενο αποτελεί μια ένωση της δουλειάς των παραπάνω αναφερομένων, υπό την επιμέλεια του Θεοδοσίου Κωνσταντίνου.

Όσοι έχουν κάτι να προσθέσουν ή έχουν κάποιες παρατηρήσεις, μπορούν να απευθυνθούν στον Πρόεδρο του Τοπικού Συμβουλίου Πρώτης κ. Μπακάλη Νικόλαο ή σε έναν από τους παραπάνω συντάκτες.

Το έθιμο της Ντερβένας στη Πρώτη Σερρών

Η Ντερβένα είναι ένα έθιμο συνυφασμένο με την ιστορία της Πρώτης και χάνεται στα βάθη του χρόνου.

Υπήρχε όσο θυμούνται όλες οι γενεές που πέρασαν από αυτό τον τόπο.

Αγνοούμε την ακριβή ετοιμολογία της λέξης Ντερβένα, αλλά υπάρχει μία άποψη, ότι προέρχεται ο όρος ντερβένα από το τούρκικο «ντερβέν» και το περσικό «ντερμπέντ» που σημαίνει πέρασμα, δύσκολη διάβαση ανάμεσα σε δύο στενά. Το πέρασμα δηλαδή από μια κατάσταση σε μία άλλη.

Έρχεται από τα πολύ παλιά χρόνια και τις τελετές πυρολατρείας που γινόταν από τους Αρχαίους Λαούς της περιοχής και είχαν να κάνουν με τη λατρεία του Διονύσου, τον ερχομό της Άνοιξης και της καρποφορίας της Γης.

Δεν είναι τυχαίο, ότι και σήμερα το έθιμο τελείται την Κυριακή της Αποκριάς, λίγο πριν τον ερχομό της άνοιξης. Τους τελευταίους αιώνες, στα χριστιανικά χρόνια, το έθιμο μετουσιώθηκε στο «Συχώριο», δηλαδή στην συχώρεση.

Στη συχώρεση ανάμεσα στους ανθρώπους αλλά και στον εαυτό μας. Η πυρολατρεία συνδέθηκε με την κάθαρση και τον εξαγνισμό των Χριστιανών, από τις αμαρτίες και τα πάθη και την έναρξη της Μεγάλης Σαρακοστής και την Νηστεία, ως την Ανάσταση του Χριστού.

Η φωτιά καίει το κακό, τις αμαρτίες, τα λάθη και τον φθόνο και κάνουν όλοι μια νέα αρχή, περιμένοντας την αναγέννηση της φύσης.

Η ευχή που δίνεται ανάμεσα στους κατοίκους της Πρώτης αυτό το βράδυ της μεγάλης φωτιάς είναι «συγχωρεμένα».

Παλιότερα δινόταν και ένα φρούτο ως δώρο στην ανταλλαγή της ευχής, πράξη ερχόμενη από το παρελθόν και τις παλιές δοξασίες.

Η Ντερβένα έχει διπλό συμβολισμό.

Έτσι από την μία με την Φωτιά ζεσταίνονται η καρδιές των ανθρώπων και από την άλλη με την Καθαρτική ιδιότητα της Φωτιάς, καίγονται οι αμαρτίες και τα πάθη των ανθρώπων και επέρχεται η Κάθαρση.

Ο άνθρωπος μπαίνει την επόμενη μέρα, την Καθαρά Δευτέρα, αναγεννημένος με προσευχή και μετάνοια ως το Πάσχα.

Τα παιδιά παλιότερα τραγουδούσαν γύρο από την Ντερβένα «Σ’τρανές σ’Απουκριές που σ’ανάβουν τις φουτιές, απουκρεύουν του τυρί μέχρι να’ ρτει η Λαμπρή».

Το έθιμο της Ντερβένας με διάφορες παραλλαγές και ονόματα, υπάρχει και στα υπόλοιπα χωριά της δυτικής πλευράς του Παγγαίου από την Αμφίπολη μέχρι την Κορμίστα.

Παρόμοια έθιμα υπάρχουν και σε διάφορες περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης, όπως οι «Αράπηδες», «Πυροβασίες», «Καμήλα», «Μπαμπόγεροι» και άλλα.

Η Ντερβένα είναι ένας σωρός από πουρνάρια μαζεμένα από τις πλαγιές του Παγγαίου και το μέγεθός του ποικίλη αναλόγως της προσπάθειας και του ζήλου που είχαν όσοι συμμετείχαν στο έθιμο. Στόχος ήταν να γίνει από κάθε «μαχαλά»η ψηλότερη Ντερβένα χωρίς να πέσει κανένα κλαδί όσο θα καιγόταν και να κερδίσει στο έθιμο.

Οι « μαχαλάδες» είναι οι γειτονιές – συνοικίες της Πρώτης και τα χρόνια που έσφυζε από ζωή το χωριό κάθε « μαχαλάς» είχε και τη δική Ντερβένα.

Μέχρι και την δεκαετία του ’80 υπήρχαν οι Ντερβένες του Καναρά, της Τσιομπανίνας, του Αϊ Γιώργη, του Μπρίνου, του Αϊ Νικόλα, του Έβρου και στο Μετόχι.

Μεγάλη ήταν η αντιπαλότητα ανάμεσα στους «μαχαλάδες» τις μέρες της προετοιμασίας του εθίμου για το ποιος θα κάνει την καλύτερη και μεγαλύτερη Ντερβένα. Κυριολεκτικά δεν μιλιόταν τα μέλη από τις «αντίπαλες» Ντερβένες! Ειδικά αφού υπήρχε το έθιμο του κλεψίματος των κλαδιών από την μία και την άλλη Ντερβένα.

Το κλέψιμο των κλαδιών δεν ήταν μια κατακριτέα πράξη αλλά μέρος του εθίμου και όποιος το κατάφερνε επιβραβευόταν από τους συντρόφους του της Ντερβένας που ανήκε.

Γινόταν και για πείραγμα προς την αντίπαλη Ντερβένα. Γι αυτό και τα μέλη της κάθε Ντερβένας φυλούσαν αδιάλειπτα τα κλαδιά που μάζευαν στο σημείο που θα άναβε η Ντερβένα.

Μέσα σε ένα γύρο από πουρνάρια έφτιαχναν ένα καταφύγιο όπου άναβαν φωτιά έπιναν και έψηναν όλο το βράδυ προσέχοντας μην τους κλέψουν τα κλαδιά. Ιστορική ήταν η αντιπαλότητα ανάμεσα στον Καναρά και την Τσιομπανίνα που αριθμούσαν και τα περισσότερα μέλη.

Παράλληλα με τις Ντερβένες, την ίδια περίοδο υπήρχε και το έθιμο της Αποκριάς ή τα καρναβάλια, όπως λέγανε.

Όλα τα παιδιά την βδομάδα πριν την Ντερβένα, ντυνόντουσαν με ότι παλιό ρούχο έβρισκαν, από τις γιαγιάδες, τους παππούδες και μεταμφιέζονταν σε καρναβάλια.

Γύριζαν παρέες όλο τα σπίτια του χωριού, γελώντας και πειράζοντας ο ένας τον άλλο. Περίμεναν σε κάθε σπίτι που επισκέπτονταν το κέρασμα. Ένα γλυκό, ένα φρούτο μια καραμέλα, ένα μπισκότο.

Το μάζεμα των κλαδιών από πουρνάρια άρχιζε μέχρι και ένα μήνα πριν το έθιμο και κορυφωνόταν την τελευταία βδομάδα της Αποκριάς. Ακόμη και από την επομένη του Αϊ Γιάννη, αν το Πάσχα έπεφτε νωρίς.

Με μουλάρια, άλογα, τρακτέρ με καρότσες, μικρά φορτηγά, τα μέλη της κάθε Ντερβένας έκοβαν κλαδιά από το Παγγαίο και τα κατέβαζαν στον χώρο που θα έστηνε ο καθένας την Ντερβένα του.

Ακόμα και στις πλάτες κουβαλούσαν τα παιδιά τα κλαδιά από το βουνό μέχρι κάτω στο χωριό, αλλά και με τεράστιες ξύλινες διχάλες, που τις ονόμαζαν ξυλογαδάρες. Στο έθιμο συμμετείχαν παιδιά από δέκα ετών μέχρι και παππούδες από την κάθε γειτονιά. Βέβαια οι πιο δραστήριοι ήταν οι νέοι του κάθε «μαχαλά» ηλικίας από δέκα ως είκοσι χρονών.

Τα κλαδιά τα έκοβαν με τσεκούρια, με πριόνια και κλαδοκόπους και φρόντιζαν να είναι ψηλά και ίσια, ώστε να σχηματίζουν μεγάλα και ίσια δεμάτια. Τα δεμάτια είναι κλαδιά από πουρνάρια πλεγμένα μεταξύ τους, δέκα με δεκαπέντε που δένονται με σύρμα στην μέση.

Τα δεμάτια βοηθούσαν να γίνει πιο σταθερός ο σωρός της Ντερβένας και πιο συμπαγής. Στα νεώτερα χρόνια τα κλαδιά κόβονται με αλυσοπρίονα και δεν φτιάχνονται σε δεμάτια.

Το στήσιμο της Ντερβένας γινόταν πάντα την τελευταία μέρα πριν την Κυριακή της Αποκριάς ή ακόμα και την ίδια μέρα και συνήθως το αναλάμβαναν τα πιο έμπειρα και τα παλαιότερα στελέχη της κάθε Ντερβένας.

Απαιτείται τέχνη και εμπειρία για να στηθεί σωστά η Ντερβένα, να γίνει ψηλή και να μην πέσει. Συνήθως έχει χονδρή βάση που όσο ψηλώνει μαζεύεται προς τα μέσα. Μια μεγάλη Ντερβένα συνεπώς έπρεπε να έχει μεγάλη βάση. Μέχρι και δέκα με δώδεκα μέτρα ύψος έφταναν οι πιο μεγάλες Ντερβένες.

Όλοι οι κάτοικοι του «μαχαλά» έβγαιναν στον χώρο που στηνόταν η Ντερβένα και έστηναν ένα μικρό γλέντι, με ψήσιμο, ποτό, χορό και τραγούδια.

Στην κορυφή της Ντερβένας τοποθετούνταν το κουρκουλούκ’ (σκιάχτρο), φορτωμένο με αποκριάτικα στολίδια, ανάλογα με τον σατυρικό συμβολισμό που ήθελε να προσδώσει ο κάθε μαχαλάς, ώστε να κερδίσει τις εντυπώσεις της βραδιάς.

Τις απογευματινές ώρες, αφού είχε συντελεστεί το στοίβαγμα των κλαδιών σε Ντερβένα, τα παιδιά του κάθε μαχαλά, έφευγαν από το επιβλητικό δημιούργημά τους και επισκέπτονταν με ένα πορτοκάλι στο χέρι, τα σπίτια στενών συγγενών τους. (παππούδων, νονών, θείων).

Εκεί ζητούσαν συγχώρεση για τυχόν λάθη και αμαρτήματα που έκαναν την χρονιά που πέρασε και έδιναν το πορτοκάλι. (σύμβολο μετάνοιας) . Φιλούσαν το χέρι των συγγενών τους και αυτοί τους έλεγαν με τη σειρά τους «σχουριμένα».

Την Κυριακή της Αποκριάς είχαμε την κορύφωση του εθίμου με το «άναμα» της Ντερβένας. Μόλις νύχτωνε άρχισαν να ανάβουν σε κάθε «μαχαλά» οι Ντερβένες με τη σειρά για να προλάβει ο κόσμος να περάσει από όλες τις Ντερβένες.

Όλοι οι κάτοικοι έβγαιναν και έβλεπαν το κάψιμο της Ντερβένας, το κάψιμο της κακίας, των λαθών και του φθόνου. Χόρευαν γύρω από την μεγάλη φωτιά και ζεσταινόταν οι καρδιές και οι ψυχές τους.

Την Ντερβένα άναβαν οι «Αρχηγοί» του κάθε «μαχαλά» και όσοι πρωτοστατούσαν στο έθιμο. Τον τελευταίο αιώνα, το άναμα της Ντερβένας ξεκινούσε με λαμπαδηδρομία που διοργάνωνε ο Σύλλογος Φιλόμουσων Πρώτης «Η ΠΡΟΟΔΟΣ».

Κορίτσια με παραδοσιακές στολές και κρατώντας αναμμένους πυρσούς, με τη συνοδεία μουσικής έκαναν τη διαδρομή προς όλες τις Ντερβένες. Παρέδιδαν τους πυρσούς σε κάθε μαχαλά για να ανάψουν την Ντερβένα.

Η τεράστια φωτιά άναβε και η ζέστη της κατέκλυζε τους πάντες. Ζέστανε σώμα και ψυχή. Ήταν ορατή από χιλιόμετρα μακριά και τα καμένα πουρναρόφυλλα έφευγαν σαν άστρα ψιλά στον ουρανό.

Στάχτη σαν χιόνι έπεφτε σε όλο το χωριό.

Τα παιδιά γύρω από την φωτιά εύχονταν «άντε, σχουριμένα κι να’μαστε γιροί κι του χρον’ να κάνουμι τρανήτιρ Ντερβένα».

Μετά, μόλις, έμεναν μόνο τα κάρβουνα από κάθε Ντερβένα όλοι οι κάτοικοι της Πρώτης ενωμένοι και αγαπημένοι γιόρταζαν στην κεντρική Πλατεία του χωριού με χορούς, παραδοσιακά εδέσματα, πίτες και σαρμαδάκια που έφτιαχναν οι γυναίκες του χωριού και άφθονο κρασί και τσίπουρο.

Αντάλλασαν όλοι την ευχή «συγχωρεμένα» και περίμεναν μια νέα αρχή στην ζωή τους και την φύση.

Το έθιμο του «σχώριου» ήταν μια αληθινή ιεροτελεστία κι ένιωθαν, ιδίως οι νεώτεροι, ότι έφευγε ένα βάρος από πάνω τους και είχαν ήσυχη την συνείδησή τους.

Στις μέρες μας το έθιμο τελείται αδιάκοπα κάθε χρόνο όμως με μόνο μία Ντερβένα που γίνετε στην ειδικά διαμορφωμένη πλατεία στο κέντρο του χωριού, στο Μετόχι.

Το άναμμα της Ντερβένας είναι πιο εντυπωσιακό καθώς ποτίζεται ολόγυρα με εύφλεκτο υγρό και ανάβει ακαριαία με μια μικρή έκρηξη. Βεγγαλικά και χορευτικά συνοδεύουν την τελετουργία της Ντερβένας.

Εθελοντές από όλους τους «μαχαλάδες» πλέον βοηθούν να γίνει η Ντερβένα και να τηρηθούν όλα τα πατροπαράδοτα έθιμα. Τελευταία φορά που είχε δύο Ντερβένες ήταν το 2002 στον Τούμπο και το Μετόχι και έκτοτε γίνετε μόνο μία με τον κόπο και την ανιδιοτελή προσφορά όσων έχουν μείνει στον τόπο μας.

Τα χρόνια που έσφυζαν από ζωή όλες οι γειτονιές έχουν περάσει ανεπιστρεπτί. Όσοι έζησαν, έστω και για λίγα χρόνια στο χωριό έχουν κάτι να θυμούνται από το έθιμο αυτό και έχει μείνει χαραγμένο στην μνήμη τους.

Η Ντερβένα ήταν μια διαδικασία βαθιά τελετουργική που αντλούσε τη δύναμή της από τις ζώσες και βαθύτερες ανάγκες των χωριανών και όχι ένα απλό λαογραφικό δρώμενο. Σήμερα, έστω και χωρίς τον βαθύ συμβολισμό που είχε για αιώνες η Ντερβένα, διατηρούμε τα πατροπαράδοτα έθιμα του τόπου μας, που συμβάλουν στην συνοχή και στήριξη των μικρών μας κοινωνιών.

Η Ντερβένα είναι βαθιά ριζωμένη και άρρηκτα δεμένη με την Πρώτη και όσο υπάρχουν άνθρωποι σε τούτο τον τόπο, θα τελείται κάθε χρόνο το αρχαίο αυτό έθιμο.

Επιμέλεια κειμένου Θεοδοσίου Ι. Κωνσταντίνος Φαρμακοποιός

Διαβάστε επίσης εδώ για το Δήμο Αμφίπολης